Srđan Damnjanović

SMISAO I PATOLOGIJA KOMUNIKACIJE

1. OD FILOZOFIJE KA KOMUNIKACIJI

Vodeći uticaj u savremenoj misli Jirgen Habermas je ostvario posle objavljivanja obuhvatne Teorija komunikativnog delanja (1981). Najznačajniji predstavnik kritičke teorije nastoji da fundira „temelje društvenih nauka u teoriju komunikacije”. Habermasova teorija komunikativnog delanja ispituje demokratski ili emancipatorski karakter racionalnosti i tehnologije. U savremenom svetu tehnologija i racionalnost stoje u temelju društvene strukture. Problem je formulisan još u prvoj generaciji pripadnika kritičke teorije: Da li racionalnost tzv. „poznog kapitalizma” sadrži u sebi emancipatorski potencijal, ili i ona pripada izneverenom projektu moderne? Pojmovi instrumentalnog i komunikativnog delanja distingviraju savremenu racionalnost, ukazujući na svu paradoksalnost savremene tehnologije i nauke. Instrumentalno delanje potiče iz sveta rada i profita, ispoljavajući se kroz funkcije zadovoljavanja interesa i ostvarivanja ciljeva. Nasuprot diskursu moći instrumentalne racionalnosti, komunikativno delanje kao medijum razumevanja poseduje nesumnjivo emancipatorski potencijal. Svako pravo pitanje pleni iz dubine životnih interesa, a to je slučaj i sa Habermasovom začuđenošću nad zjapećom paradoksijom savremenog sveta, čiju potenciranu kriznost živimo, može se reći, već gotovo četvrt veka.

Renesansno shvatanje moći razvilo se iz gospodstva nad prirodom. Svrstavši čoveka pod istu prirodnost, moć nad prirodom se preobratila u moć nad drugim čovekom. Danas se moć više nalazi u mreži informacija i komunikacija, nego u nekoj vulgarnoj primeni sile. Međutim, emancipatorski potencijal savremene tehnologije može se ostvariti posredstvom komunikativnog delanja, zato što ono uspostavlja legitimaciju koja izvire iz ciljeva sveta života, a ne iz ciljeva i sredstava rada i industrijskog kompleksa. Pojam komunikativnog delanja može se odrediti kao povezivanje ciljeva individualnih učesnika na kooperativan način i to tako da ostvaruju svoje posebne ciljeve, polazeći od definicija zajedničke situacije, radi ostvarenja konsenzusa. Posredstvom komunikativnog delanja ljudi bivaju kadri da uspostave navike i verovanja ali i da legitimišu postojeće stanje . Habermas drži da komunikativno delanje navodi aktere da se međusobno prihvate kao govornici i slušači, ističući uzajamne zahteve za važenjem koji se mogu prihvatiti ili osporiti. Unutar demokratizujuće paradigme komunikativnog delanja nije moguće negovanje autoritarnog stava. Govornici se ne odnose na svet neposredno, nego svoj izraz relativizuju usled mogućnosti da budu osporeni.

Filozofija nije ostala ravnodušna prema komunikativnom potencijalu koji nastaje u savremenom svetu. Može se čak govoriti o komunikativnom preokretu unutar same filozofije. Filozofija je, kako vidi Habermas, „najradikalniji oblik samorefleksije”, koji vrši samotumačenje i odbranu uma (Habermas, 1980: 227). Samorefleksija oslobađa subjekt zavisnosti od hipostaziranih moći: „Samorefleksija je određena emancipacijskim spoznajnim interesom. Zajednička je kritički orijentaranim znanostima i filozofiji” (Habermas, 1986: 122). Zato je nužan raskid sa tradicionalnom ontologijom i borniranim pozitivizmom: „Sve dok je filozofija još vezana s ontologijom, ona je i sama žrtva objektivizma koji zaklanja vezu njezine spoznaje s interesom za punoletnost. Tek kad bude kritiku, usmerenu protiv objektivizma znanosti, usmerila i protiv privida čiste teorije u samoj sebi, iz priznate će zavisnosti dobiti onu snagu što je uzaludno svojata kao filozofija prividno slobodna od pretpostavki” (Habermas, 1986: 122).

Martin Hajdeger je idejom o destrukciji ontologije uticao na formiranje Habermosove vizije filozofije. Svatanje po kome vezu filozofije i ontologije treba učiniti „labavijom”, odnosno destruirati je „iznutra” Habermas preuzima od Hajdegera: „Treba li za samo pitanje o bivstvu razložiti transparentnost njegove vlastite istoričnosti, onda je potrebno razlabaviti ukrućenu tradiciju i ukloniti prikrivanja kojima je urodila. Taj zadatak razumemo kao destrukciju nasleđene sadržine antičke ontologije , provedenu kroz nit vodilju pitanja o bivstvu , kao razbijanje te sadržine na izvorna iskustva u kojima behu dobijena prva i vodeća određenja bivstva (Hajdeger, 1988: 21/§6) . ” Pojam komunikativnog delanja nastao je u komunikaciji sa relevantnim filozofima dvadesetog veka i može se razumeti samo u tom kontekstu.

a) Hajdegerov podsticaj osvešćivanju komunikativne problematike

Jirgen Habermas za Hajdegerovo „glavno delo” kaže da je najveći filozofski događaj od vremena pojave Hegelove Fenomenologije duha . U Bivstvu i vremenu Hajdeger postavlja izvorno pitanje o smislu bivstva. Dok je kod presokratskih mislilaca, Anaksimandra, Parmenida i Heraklita, došla do reči istina samog bivstva, ona se u Platona i Aristotela pretvara u metafizičko pitanje: „šta bivstvo jeste?” i zato istorija filozofija postaje poprište „zaborava bivstva”. Kakve to veze ima sa teorijom komunikativnog delanja?

Osnovni zadatak mišljenja je da ponovo probudi smisao za bivstvo, tj za ono što omogućava postajenje svakog bića. To je moguće samo ukoliko se čovek razume drugačije nego do sada, ukoliko se pitanje o smislu bivstva otkrije kao egzistencija i kao „kuća bivstva”. Zaborav razlike između bivstva i bića rezultura nihilizmom. Moderna tehnika i savremena nauka, predstavljaju krajnju epohu zaborava bivstva koja dolazi u „vreme svetske noći”, u „oskudno vreme”, kada se u tehničkom ustrojstvu gasi svaki trag zavičajne blizine čoveka bivstvu (Hajdeger). Drugačije rečeno, bivstvo niti postoji niti egzistira, za njega je adekvatnije reće da ga ima koliko ga i nema, kao što se kaže: „ima boga” ili „nešto postojava”. Može se reći da bivstvo ima sličan ili isti status kao Bog u apofatičkoj, isihastičkoj ili negativnoj teologiji. (Kolarić, 2004: 400) Hajdeger smatra da je zapadnjačka filozofija izgubila bitan dodir sa pitanjima ljudskog postojanja, te je pružio značajan podsticaj ispitivanju smisla ili autentičnosti ljudske egzsistencije.

Hajdegerovo razumevanje bivstva pretpostavlja „egzistencijalnu analitiku tubivstva”, odnosno razumevanje čoveka kao specifično bivstvujućeg. Kao sinteza fenomenologije i hermeneutike Hajdegerova fundamentalna ontologija, bivstvu prilazi iz pravca promišljanja smisla bivstva, tj. smisao bivstva tubivstva je vremenitost i smrt. Čovek je „bivstvovanje ka smrti” i to u dvostrukom smislu. Svakodnevno uzmicanje ka smrti predstavlja „propadajuće” i „neautentično” bivstvovanje ka smrti. Ono je najrasprostranjenije, ali ne i jedino moguće. Neautentičnost ima za temelj moguću autentičnost. Neautentičnost označava način bivstvovanja gde se tubivstvo može pronaći ali i izgubiti. Autentično bivstvo ka smrti je najvlastitija mogućnost tubivstva. Autentično bivstvovanje ka smrti je mogućnost autentične ezistencije, gde je pravo shvaćena smrt čovekova najvlastitija mogućnost.

Hajdegerov odnos prema „govoru” i „jeziku” proizilazi iz te promišljajuće odlučnosti traženja smisla čoveka, tj. bivstva tubivstva. Kao fundamentalno ustrojstvo tubivstva, govor je konstitutivan za njegovu egzistenciju. Govorećem kazivanju pripadaju kao mogućnosti slušanje i ćutanje: „Ko nikada ništa ne kaže, taj ne može u danom trenutku ni ćutati. Samo u istinskom govoru moguća je prava ćutnja. Da bi mogao ćutati, tubivstvo mora imati nešto da kaže, to jest, raspolagati pravom i bogatom dokučenoću sebe. Tada ćutljivost čini nešto očitim i pobeđuje „naklapanje”. Ćutljivost kao modus govorenja artikulira razumljivost tubivstva tako izvorno, da od nje potiču isto moći slušati i transparentno bivstvo sa drugima”. Iz neautentičnog govora proizalaze dalje naklapanje, dosada, šum, javnost, itd. Jezik zato nema pre svega svrhu prenošenja poruka i informacija, niti služi radi ostvarenja ciljeva, nego predstavlja jedinstveni medij razumevanja koji osmišljava ili destruira smisao bivstva u svetu kao tubivstva, odnosno čoveka: „Govor jeste artikulacija razumljivosti. Otuda on leži već u temelju izlaganja i iskaza. Ono što se u izlaganju, dakle izvornije već u govoru, može artikulirati, nazvali smo smisao. Kao egzistencijalno ustrojstvo dokučenosti tubivstva, govor je konstitutivan za njegovu egzistenciju” (Hajdeger, 1988: 183).

Habermas u bitnom sledi Hajdegera. Jezik je pre medijum smisla nego sredstvo za prenošenje poruka. Na drugom mestu, Habermas oštro raspravlja sa Hajedegerom. Kada iz perspektive teorije komunikativnog delanja, istražuje „propuštene prilike” u istoriji filozofije, drži da je Hajdeger propustio da stvar filozofije postavi na bivstvo u svetu ili „sa-bivstvo” (Habermas: 1988). Hajdeger, kako to vidi Habermas, nije do kraja razvio naslućeni komunikativni potencijal, ostavši pri granici subjekt-centrirane filozofije .

b) Subjektivni i objektivni um

Na uspostavljanje razlike između instrumentalnog i komunikativnog delanja, presudno je uticala razlika između subjektivnog i objektivnog uma (Horkhajmer, 1989: 15). Subjektivni um obuhvata ono što je navodno „razumno i korisno”, uz uvažavanje situacione uslovljenosti, kao i zakona, običaja, predanja. Snaga koja u krajnjem omogućava racionalne akcije jeste sposobnost klasifikacije, inferencije i dedukcije, bez obzira na specifični sadržaj i apstraktno delovanje mislećeg mehanizma. U suštini, subjektivni um je zaokupljen sredstvima i ciljevima, prikladnošću procedura i svrha koje su manje ili više uzete za gotovo i verovatno razumljive po sebi a „pridaje malo važnosti pitanju da li su svrhe kao takve umne.” Ukoliko se uopšte bavi ciljevima , subjektivni um uzima da su oni umni, u onom subjektivnom smislu, kao da služe interesu subjekta u odnosu na njegovo samoodržanje. Ideja da jedan cilj može biti uman radi sebe samog, sasvim je strana subjektivnom umu. Po shvatanju objektivne umstvenosti, egzistencija uma kao snage potvrđena je u objektivnom svetu, u odnosima među ljudima i državnim staležima. Objektivni um posebnu vrednost pridaje „radije ciljevima nego sredstvima”, a „vrhovna težnja takvog mišljenja bila je izmiriti objektivni poredak „umnoga” kako ga je filozofija shvatila, s ljudskom egzistencijom, uključujući osobni interes i samoodržanje” (Horkhajmer, 1989: 14).

U žarištu teorije objektivnog uma nije bilo koordinacije ponašanja i namere, nego pojmovi: ideja najvećeg dobra, problem ljudske sudbine i način ostvarenja krajnjih ciljeva, dok nasuprot tome, krajnje subjektivni um pokazuje se kao sposobnost računanja verovatnoća, usklađivanja pravog sredstva s datim ciljem (Habermasovim jezikom rečeno: intstrumentalno delanje ). Prevladavanje prvog nad drugim umom, deo je istorijskog procesa, ali se um istovremeno objektivizuje i formalizuje (što je sada u skladu sa paradigmom Hegelove filozofije). Što je pojam uma uškopljeniji, on lakše potpada pod ideološko rukovanje i raznošenje najbučnijih laži, dok napredak prosvećivanja rastvara teoriju objektivnog uma (Horkajmer, 1989: 31). I taj proces je krajnje protivrečan i paradoksalan: „Što je veći razmer u kome naučna propaganda od javnog mnjenja pravi puko oruđe mračnih sila, to više javno mnjenje izgleda zamena za um. Ovaj iluzorni trijumf demokratskog napretka razara intelektualnu supstanciju od koje je demokratija živela” (Horkhajemer, 1989: 37). Sa stanovišta formalizovanog uma, delatnost je umna ukoliko služi nekom drugom cilju, kao što zdravlje ili odmor služe da nadoknade radnu snagu. Razlika između instrumentalne i komunikativne racionalnosti se u određenoj meri podudara sa smislom razlike između subjektivne i objektivne umstvenosti, ali potpuna analogija nije opravdana. Subjektvni i objektivni um se međusobno posreduju, ali unutar objektivnog uma se još ne probija osvešteni emancipatorski interes , dok je instrumentalna ravan potpunije prisutna u subjektivnom umu.

Habermasu je stalo do objašnjenja razvoja modernog društva posredstvom različitih oblika racionalnosti. Drugim rečima, da li se razvoj modernog društva može objasni postizanjem sve veće racionalnosti? Da bi odgovorio na ovo pitanje Habermas razlikuje dva osnova tipa racionalnosti. Prva je tzv. „instrumentalna racionalnost”, tj. ona koja se tiče opstanka i samoodržanja, zadovoljavanja interesa i ciljeva (subjektivni um). Nasuprot njoj stoji komunikativna racionalnost, koja se ne određuje kao takmičarska težnja za ciljevima i interesima, ne tiče se planiranja i strategija uspeha, nego predstavlja postizanje uzajamnog razumevanja kroz jezik i druge vidove komunikacije (pod uticajem „filozofstvujućeg” shvatanja komunikacije). Komunikativno delanje je negovanje jedne specifične otvorenosti ka kritici kao i sposobnost davanja dobrih razloga za svoja uverenja. Komunikativno delovanje zasniva se na racionalnom konsenzusu koji se postiže kroz dijaloški proces međusobnog razumevanja.

Po Habermasovom shvatanju, komu ni kativna racionalnost ima potencijal koji može dovesti do stvaranja modernog društva koje postaje sve otvorenije. Sa druge strane, instrumentalna racionalnost je sagledana kao sila koje društvo čini modernim na način delotvornosti i i spunjavanja ciljeva moćnih – uspešnih u sistemu novca i moći. Habermas komunikativno delanje razume kao kružni proces u kome je delatnik dve stvari u jednoj: inicijator koji vlada situacijom kroz delanje koje zavisi od njega i kao proizvod promena koje ga okružuju, grupa čija je kohezija zasnovana na solidarnosti i proc esu socijalizacije.

2. POJAM KOMUNIKATIVNOG DELANjA I SVET ŽIVOTA

Habermas jedan od svojih paradigmatičnih tekstova ( Tehnika i nauka kao ideologija ) započinje kritičkim osvrtom na spomenutu Markuzeovu tezu, po kojoj se oslobodilačka moć tehnologije, instrumentalizacija stvari, izvitoperuje u okove oslobođenja. Nasuprot Maksu Veberu, koji je smatrao da se kapitalistička privreda i birokratska vladavina grade na principima nekakve neutralne, slobodnolebdeće racionalnosti, Markuze je zaključio da se „racionalizacijom” (u Veberovom smislu) ne ostvaruje „racionalnost” kao takva, nego u ime racionalnosti jedan oblik prikrivene političke vladavine. Drugim rečima, pojam tehničkog uma već je sama ideologija. Zato tehnološka racionalnost, drži Markuze, pre brani legitimnost vladavine, nego što je ukida, a „instrumentalistički horizont uma otvara se prema društvu koje je na racionalan način totalitarno”. Međutim, ova teza je za Habermasa suviše simplifikovana, te Habermas distingvira racionalnost. Racionalizacija na nivou institucionalnog okvira može se izvršiti u mediju jezički posredovane interakcije, naime uklanjanjem zapreka za komunikaciju! Tako komunikativna ravan razrešava aporije kritičke filozofije.

Maks Veber je uveo pojam „racionalnosti” kako bi odredio formu kapitalističke privrede, odnosno sferu delatnog, građansko-privatnog pravnog prometa i birokratske vladavine. Racionalizovanje znači „proširenje društvenih područja koja podležu merilima racionalnog odlučivanja” (Habermas, 1986: 53). Tome pripada i industrijalizacija društvenog rada usled koje merila instrumentalnog delanja prodiru i na druga područja života (urbanizovanje načina života, tehnicizovanje prometa i komunikacije, itd). U bitnom, radi se o afirmisanju tipa svrhovito racionalnog delanja. Herbert Markuze, kao što je naglašeno, drži da ta analiza ima bitne sadržinske implikacije. Uveren je da se u veberovski shvaćenoj „racionalizaciji” ne uvodi racionalnost kao takva, nego se u ime racionalnosti nameće određena forma političke vladavine: „Zato što se racionalnost te vrste proteže na pravilan izbor strategija, primjereno korišćenje tehnologije i svrhovito zasnivanje sistema (uz postavljene ciljeve i dane situacije). Ona celokupnu društvenu svezu interesa u kojoj se izabiru strategije, koriste tehnologije i osnivaju sistemi, izuzima od refleksije i umne rekonstrukcije” (Habermas, 1986: 54). Na kraju, Markuze zaključuje sasvim konsekventno: „Pojam tehnčkog uma možda je i sam ideologija” (Habermas, 1986: 54). Određeni ciljevi i interesi gospodstva nisu tek „naknadno” i izvana nametnuti tehnici – oni ulaze u konstrukciju tehničkog aparata. Oblik suvišne represije koji se tu javlja Markuze prepoznaje u intenzivnom podređivanju individua pod neizmerni aparat proizvodnje i raspodele, u deprivatizaciji slobodnog vremena, u stapanju konstruktivnog i dekonstruktivnog društvenog rada. Paradoksalno, represija može nestati iz svesti stanovništva, zato što je legitimacija gospodstva poprimila novi karakter: upućivanje na stalno rastuću produktivnost i ovladavanje prirodom, individue sve udobnije održava na životu. Problem tehničkog Habermas će postaviti u dvostrukom smislu. Iako će otkriti znatan emancipacijski potencijal zrele nauke i tehnologije, u toj mogućnosti emancipacije nalazi se i žarište kriznosti (post)modernog društva. Ukoliko instrumentalno delanje nije „usidreno” u svet života i isposredovano komunikativnim, nego ih naprotiv premošćava ili kolonizije, ono tehničko se javlja kao opasnost bez spasosnog.

Radom ili svrhovito-racionalnim delanjem Habermas naziva instrumentalno delanje ili racionalni izbor, bilo kombinaciju jednog i drugog. Instrumentalno delanje ravna se po tehničkim pravilima koja se temelje na empirijskom znanju. Tehnička pravila implicaraju da se u slučaju uslovljene prognoze o fizičkim ili socijalnim događajima, koji se mogu posmatrati, prognoze pokažu kao primerene ili neistinite, a racionalni izbori usmeravaju se prema strategijama koje počivaju na analitičkom znanju. Strategije impliciraju iz v ođenje iz vrednosnih sistema i opštih maksima, a te su rečenice pogrešno ili korektno izvedene: „Svrhovito racionalno delanje ozbiljuje definirane ciljeve u danim uslovima; no dok instrumentalno delovanje organizuje sredstva koja su primerena ili neprimerena po kriterijumima efikasne kontrole zbilje, strategijsko delovanje zavisi samo o korektnom vrednovanju mogućih alternativnih ponašanja koje se nameću isključivo iz dedukcije pomoću vrednosti i maksima” (Habermas, 1986: 62).

Pod pojmom komunikativnog delanja Habermas podrazumeva simbolično posredovanu interakciju koja se ravna po obavezno važećim normama koje definišu recipročna očekivanja o ponašanju, priznata od strane barem dva delatna subjekta. Društvene norme su osnažene sankcijama, a njihov smisao se objektivira u uobičajenoj jezičkoj komunikaciji: „Dok važenje tehničkih pravila i strategija zavisi od valjanosti empirijskih istinitih ili analitički tačnih rečenica, važenje društvenih normi je utemeljeno jedino u intersubjektivnosti sporazumevanja o intencijama i osigurano opštim poznavanjem obligacija ” (Habermas, 1986: 62).

Na osnovu ovih tipova delanja Habermas razlikuje društvene sisteme po tome preteže li u njima instrumentalno ili komunikativno delanje. Međutim, postoje subsistemi državnog aparata u kome preovlađuje instrumentalno delanje, a na drugoj strani, postoje komunikativni sistemi poput porodice i srodstva koji stoje povezani s mnoštvom zadataka i umeća, pa opet su u krajnjem povezani i počivaju na moralnim pravilima interakcije. Zato Habermas razlikuje 1. Institucionalni okvir nekog društva i sveta života i 2. subsisteme svrhovito racionalnog delanja „usađenih u njih” ( Habermas, 1987b).

b) Komunikativno delanje i svet života

Izraz svet života ( Lebenswelt) u Huserlovoj fenomenologiji pozne faze, označava svet dat kroz iskustvo koji ujedno čini osnov našeg naučnog saznanja, „univerzum unapred datih samorazumljivosti” (Huserl, 1991: 147), otvoreni univerzum, horizont termina, univerzalno polje bivstvujućeg koje svaka praksa pretpostavlja i svojim rezultatima uvek iznova obogaćuje (Huserl, 1991: 144). U skladu sa shvatanjem komunikativnog delanja, Habermas ovaj izraz (inače vrlo „zgodan” u smislu Vitgenštajnovog „horizonta termina” ili „jezičkog sveta”), koristi u smislu društvene samoreprodukcije kao kontinuiranog interpretativnog akta generacija, čiji članovi intersubjektivno razmenjuju orijentacije u svetu i akumulirane situacione definicije. Istovremeno, u uslovima moderne države savremenog kapitalizma, dve vrednosti (instrumentalnog i komunikativnog) frekvetno stupaju u kolizije graničnih kriza.

Komunikativno delanje izvire iz načina obezbeđivanja reprodukcije tri strukturalna nukleusa životnog sveta, kulture, društva i personalnosti. Strukturalni nukleus omogućava interaktivni proces „reprodukcije kulture”, „socijalne intregracije” i „socijalizacije”. Ti reprodukcioni procesi uzimaju učešća u dimenzijama životnog sveta 1. U semantičkoj dimenziji značenja (kulturna tradicija), 2. u dimenziji socijalnog prostora (društveno integrisanih grupa) i 3. istorijskog vremena (Habermas, 1987b: 137-138). „Semantička dimenzija” kulturne reprodukcije životnog sveta proizvodi i čuva „validna znanja” čije interepretativne sheme teže konsenzusu : „U dospevanju do međusobnog razumevanja s obzirom na njihovu situaciju, učesnik u interakciji stoji u kulturnoj tradiciji koju jednom koristi i obnavlja” (Habermas, 1987b: 137). Kulturna reprodukcija neguje to što u semantičkoj dimenziji „skoro nastajuće situacije mogu biti povezane sa postojećim uslovima u svetu, te osigurava kontinuiranost tradicije i koherentnost našeg znanja dovoljnog za konsensus koji je potreban u svakodnevnoj praksi” (Habermas, 1987a: 343). U dimenziji „socijalnog prostora” legitimni poretci interpersonalnih relacija iz „socijalne integracije” stvaraju „solidarnost”. Ta dimenzija se može pokazati posredstvom učesnika koji „koordinišu njihove akcije tako što intersubjektivno prepoznaju kritičku validnost ciljeva... podrazumevajući zajedništvo same socijalne grupe i osnaženje integrativnosti same grupe” (Habermas, 1987b: 137). Nastale situacije u dimenziji socijalnog prostora mogu biti povezane sa postojećim uslovima u svetu, podrazumevajući brigu o koordinaciji akcija sredstvima koja legitimno regulišu interpersonalnu relaciju, radi uspostavljanja identiteta grupe (Habermas, 1987a: 343). Interaktivne sposobnosti vode personalnom identitetu koji se stvara posredstvom „socijalizacije”. Na primer, kroz participaciju u interakciji sa potpuno delujućim ličnostima, narastaju kapaciteti za socijalno delanje. Na kraju, dimenzija „istorijskog vremena” predstavlja interaktivnu sposobnost koja vodi personalnom identitetu kroz „socijalizaciju”. Strukturalni nukleus životnog sveta je simbolički reprodukovan i izveden iz komunikativnog delanja „transmisije, kritike i tekovina kulturnog znanja” .

v) Patologija komunikacije ili kolonizacija životnog sveta

Strukturalni nukleusi životnog sveta reprodukuju se i racionalizuju kroz komunikativno delanje „transmisije, kritike i zauzimanja kulturnog znanja”. Procesi reprodukcije strukturalnog nukleusa životnog sveta doprinose održavanju ostalih komponenti životnog sveta. Kulturna reprodukcija pomaže održanju druge dve komponente životnog sveta, društva i personalnosti, proizvodeći legitimaciju za postojeće institucije u društvenoj sferi, socijalizujuće obrasce i obrazovne ciljeve. Doprinosi reprodukcionih procesa održavanju racionalnih komponenata životnog sveta mogu se predstaviti u sledećoj tabeli:

Za Habermasa, svet života je pre svega lingvistički kontekst procesa komunikacije koji se obnavlja unutar sebe. Socijalne promene i razvoj odvijaju se kroz progresivnu racionalizaciju životnog sveta, posredstvom procesa simboličkih reprodukcija – a to je način na koji društvo napreduje. Međutim, ti racionalizujući procesi kreću se paralelno sa drugim procesom, svet života pada pod uticaj instrumentalnih procesa i sistema socijalne diferencijacije.

Današnji mediji sadrže jedan naglašeno racionalno-instrumentalan stav, usled koga je moguće vršiti generalno strategijski uticaj na odlučivanje drugih učesnika posredstvom premošćavanja ( bypassing ) procesa konsenzualno orijentisane komunikacije ( Habermas, 1987b: 183). Funkcionalna racionalnost „monetarizacije” i „birokratizacije” širi se preko domena imperativa, jezika, vrednosti i normi, koji su zasnovani na sistemima i strateškim akcijama koje zasićuju svet života, zamenjujući jezičku komunikaciju simboličkom generalizacijom nagrade i kazne. Zato „životni svet više ne zahteva koordinaciju i akciju” nego potpada pod jedan subsistem među drugima ( Habermas, 1987b: 183 ).

Kao rezultat reprodukcione krize životnog sve ta ili huserlovski rečeno kolonizacionog procesa , nastaje patologija komunikacije . Habermas u stvari sugeriše da smo dostigli reprodukcionu krizu, uznapredovali kapitalizam situiran je s one strane države blagostanja, gde ekonomski i politički subsistemi prisvajaju zadatak socijalne integracije i gde pojedinci i grupe identifikuju vlastite interese sa opštim. Rezultat kolonizacionog procesa vidljiv je u bujanju komunikacionih patologija: dramatično gubljenje značenja i smisla u dimenziji kulture, anomije u dimenziji društva i psihopatologije u dimenziji ličnosti:

( Habermas, 1987b: 142)

Svet života zasniva se na smislu porodičnog života, hobija, socijalnog zajedništva, kulturne transmisije, na interpretativnim namerama. Svet života obezbeđuje značenjsku pozadinu komunikacije, na osnovu čega komunikativno delanje može dosegnuti konsenzus. Glavni problem koji tu vidi Habermas je nametanje instrumentalnog delanja u sferu sveta života. Komunikativno delanje izranja iz sveta života zato što se tu razvija socijalizacija i diskurs. Kada se instrumentalno delanje nametne životnom svetu, taj diskurs je zamenjen manipulacijom i podređivanjem, radije nego nastojanjem da se ohrabri participacija ravnopravnih govornika. Svet života je pozadinski sloj komunikativnog delanja, njegova najsnažnija osnova, gde je akter istovremeno incijator delovanja i proizvod nasleđa, solidarnih grupa, procesa socijalizacije i učenja. Inicijator svojim aktima obnavlja kulturu, znanje, uspostavljajući i odnose solidarnosti i integracije, oblikujući karakter vlastite pe r sonalnosti. Snaga komunikativne racionalnosti postiže se u komunikaciji, ljudi će ostvarivati svoje validne ciljeve, zato što su validni, a ne zato što su zasnovani na prihvatljivim normama koje proizilaze iz novca, moći, statusa. Kada javna sfera bude razvila sposobnost donošenja odluka zasnovanih na komunikativnoj racionalnosti, industrijska sfera i korporacije neće više biti u stanju da manipulišu javnošću posredstvom instrumentalne racionalnosti. Razume se, mediji su izuzetno snažna baza instrumentalne racionalnosti i glavni razlog njene prihvatljivosti, javnost prihvata ono što pružaju koorporacije, bez ikakve doze upitanosti.

Habermasov zaključak o krajnjem smislu tehnologije i racionalnosti razlikuje se od Markuzeovog . Proces razvijanja tehnologije može biti „potencijal oslobođenja” u k oliko savlada preteću nadmoć instrumentalnog delanja. Međutim, situacija u velikoj meri ostaje nerešena. Svetu života preti stalna kolonizacija instrumentalne racionalnosti, a paradigmi sporazumevanja, paradigma proizvodnje koja svet života mrvi u sirovinsku osnovu. Agresije u savremenom svetu počinju prekidom komunikacije i razaranjem sveta života, pa reči i odnosi počinju da gube svoj inicijalni smisao.

Kolonizacija životnog sveta može biti pouzdano merilo za utvrđivanje dubine kriznosti savremenog društva. Društva možemo klasifikovati po stepenu odnosa instrumentalnog i komunikativnog delanja. Pitanje se sastoji u sledećem: Da li dominiraju društvene norme ili tehnička pravila, intersubjektivno obraćanje ili jezik lišen konteksta, recipročna očekivanja ili hipotetički imperativi. Na kraju, da li dominira emancipacija, individualizovanje, proširivanje komunikacije bez moći ili rast proizvodnih snaga i proširivanje moći raspolaganja. Moguće je sve to svesti na jedno jedino merilo. Da li dominira smisao ili jezik lišen konteksta i značaja, da li reči „rastu” ili „padaju”, da li čovek stanuje pesnički ili tehnički, da li se ćutanje još uvek može razumeti ili svet mora biti ispunjen šumom radio-uređaja i svetlucanjem tv-ekrana?

Literatura:

1) Burger, H. (1988). Subjektnocentrirana filozofija i komunikativna intersubjektivnost ; u: Habermas, J. (1988).

2) Kolarić, I. (2004). Filozofija. Zlatibor.

3) Majerson, Džordž. (2003). Hajdeger, Habermas i mobilni telefon (prev. Boris Bratina), Beograd, IP „ Esotheria ”

4) Habermas, J. (1980). Teorija i praksa (prev. Dubravko Kolendić). Beograd, BIGZ.

5) Habermas, J. (1986). Tehnika i znanost kao ideologija (izbor i prevod: Nadežda Čačinović-Puhovski). Zagreb: Školska knjiga.

6) Habermas, J. (1987a). The Theory of Communicative Action, Volume 1. Habermas, J. (1987b). The Theory of Communicative Action, Volume 2. Lifeworld and System: A Critique of Functionailst Reason (T. McCarthy, Trans. Original text in German 1981, 1sted.). Cambridge: Polity Press.

7) Habermas, J. (1988). Filozofski diskurs moderne (prev. Igor Bošnjak). Zagreb, Globus.

8) Hajdeger, M. (1988). Bitak i vrijeme (prev. Hrvoje Šarinić). Zagreb, Naprijed.

9) Horkhajmer, M. (1989). Pomračenje uma (prev. Tomislav Ladan). Sarajevo, Veselin Masleša-Svjetlost.

10) Horkhajmer, M.- Adorno, T. (1989). Dijalektika prosvetiteljstva (prev. Nadežda Čačinović - Puhovski). Sarajevo, Veselin Masleša-Svjetlost.

11) Huserl, E. (1991). Kriza evropskih nauka (prev. Zoran Đinđić). Gornji Milanovac, Dečje novine.

REZIME: Habermasova Teorija komunikativnog delanja nastoji da objasni suštinu kriznosti savremenog sveta. U bitnom, Habermas sledi Hajdegera. Jezik je pre medijum smisla nego sredstvo za prenošenje poruka. Habermas komunikativno delanje vidi kao kružni proces u kome je akter dve stvari u jednoj: Inicijator koji vlada situacijom ali i proizvod promena i grupa koje ga okružuju. Habermasov zaključak o krajnjem smislu tehnologije i racionalnosti razlikuje se od Markuzeovog . Tehnologija i nauka predstavljaju „potencijal oslobođenja , ukoliko se usidre u svet života i savlada ju preteću nadmoć instrumentalnog delanja . Patologija komunikacije je jedan od osnovnih generatora krize savremenog sveta. Svetu života preti stalna kolonizacija instrumentalne racionalnosti, a paradigmi sporazumevanja, paradigma proizvodnje, koja svet života destruira u sirovinu i izvor moći.

Ključne reči: komunikativno delanje, patologija komunikacije, racionalnost, svet života, tehnologija.

Summary:

In his Theory of Communicative Action, Habermas explains the nature of the modern world crisis. Essentially, Habermas looks up to Heidegger. Language is a medium of sense, rather than a means of message transfer. Habermas sees communicative action as a circular process in which the actor is two things in one: an initiator who masters situations through actions, and a product of the transitions and groups surrounding him. His conclusions about the final purpose of technology and rationality are different from Marcuse's. When they are anchored in lifeworld, technology and science represent “potentials of emancipations” and they win through threatening supremacy of instrumental action. Pathology of communication is one of the major generators of the modern world crisis. Lifeworld is constantly threatened by colonization of instrumental rationality, while communicative paradigm is thwarted by production paradigm which turns lifeworld into raw material and a source of power.

Key words: communicative action, pathology of communication, rationality, lifeworld, technology.