Prenosimo DISKREPANCIJU

John Greco i Ernest Sosa (ur.): Epistemologija - vodič u teorije znanja

Izdanje : Naklada Jesenski i Turk, Zagreb, 2004., 641 str.
Hrvatsko izdanje s "Dodatkom" priredio Borislav Mikulic

Preveli : Dinko Telećan, Neven Dužanec, Ognjen Strpić i Borislav Mikulić

Autor prikaza : Ivan Živić

Kratko vreme nakon objavljivanja Blackwellovog Vodiča u teorije znanja (krajem 1998. godine) ovaj zbornik stekao je status neizbežnog udžbenika na studijima filozofije širom sveta. U njemu se nalazi 17 tekstova vodećih autora na polju teorije saznanja i filozofije uopšte, a svaki esej u zborniku predstavlja brižljivu analizu nekih od ključnih problema i pitanja savremene epistemologije. Nekoliko godina nakon originalnog izdanja zbornik se pojavio i u Hrvatskoj, u izdanju kuće Jesenski i Turk, što predstavlja jedan od najznačajnijih doprinosa u izdavaštvu filozofskih dela u regionu.

U uvodu zbornika jedan od priređivača, John Greco, navodi da je cilj knjige da ona bude korisna nestručnjacima kao i onima koji se epistemologijom profesionalno bave i da su svi radovi napisani imajući u vidu taj zahtev. U tome se prilično uspelo iako treba napomenuti da je čitaocima koji do sada nisu imali prilike da se upute u glavna epistemološka pitanja i pravce njenog razvoja najznačajnije upravo uvodno poglavlje pod nazivom Što je epistemologija? u kome Greco podseća na dva, odnosno tri ključna pitanja koja ova disciplina postavlja – šta je znanje? i šta možemo znati? predstavljaju prva dva, dok se treće – kako znamo ono što znamo? postavlja ukoliko se u pitanje ne dovodi tvrdnja da smo uopšte u stanju nešto spoznati.

Ta tri pitanja predstavljaju i raspored poglavlja u ovom zborniku, tako da, nakon prvog poglavlja koje ima za cilj da prikaže neke tradicionalne epistemološke probleme, slede poglavlja Narav epistemičkog vrednovanja u kojem se razmatraju elementi bitni za odgovor na pitanje “šta je znanje?”, zatim Vrste spoznaje koje se bavi odgovorom na pitanje “šta možemo znati?” i, na kraju, poglavlje Novi pravci u kojem se raspravlja o novim smerovima u epistemologiji koji kao ključno pitanje postavljaju “kako znamo ono što znamo?”.

Svi ovi radovi, kako priređivač navodi, predstavljaju ne samo pokušaj da se markiraju neka od najvažnijih pitanja epistemologije nego i da se “rasprava pokrene dalje sa te točke”. Prvi deo knjige pod nazivom Tradicionalni problemi epistemologije otvara se tekstom Michaela Williamsa Skepticizam. U ovom eseju Williams se bavi pesimističkim pogledima na mogućnosti spoznaje, polazeći od konstatacije da je skepticizam središnji deo teorije znanja bez koga ni nje same ne bi bilo. U tekstu on ističe razliku između filozofskog skepticizma kao ideje da je spoznaja nemoguća i onoga što bi mogli nazvati svakidašnjim skepticizmom koji predstavlja posedovanje čvrstog stava prema standardima dokazivanja, i to preko dva ključna činioca: snage, koja uglavnom označava radikalni skepticizam, odricanje mogućnosti dolaska do opravdanog verovanja i dosega, koji se odnosi na problem mogućnosti spoznaje – pitanje nije koliko znamo ili da li znamo toliko koliko verujemo, već da li uopšte možemo saznati? Takođe upućuje na dve osnovne vrste skeptičkih dokaza, agripinskih, koji potiču od starih Grka i koji preko konstantnih propitivanja i osporavanja naših tvrdnji o znanju dovode u beskonačni regres, kružno zaključivanje ili, pak, u dogmatizam (Agripina trilema) i kartezijanskih, koji prevashodno u pitanje dovode našu spoznaju materijalnog sveta, ali u kome je ključno izvođenje spoznaje iz našeg čulnog iskustva. Rešenje za prevazilaženje ovih argumenata Williams nalazi u kontekstualističkoj teoriji spoznaje koja se bazira na različita značenja konteksta pre nego na “apsolutne epistemičke vrste”.

Drugi tekst, autora Paula Mosera, pod nazivom Realizam, objektivnost i skepticizam, postavlja isto pitanje, ali kroz problem mogućnosti shvatanja sveta kao nečega što on jeste ili nečega što je usvojeno kroz naša lična iskustva i misli. On zastupa odbranu umerenog realizma koji predstavlja gledište da su barem neka naša verovanja objektivna i nezavisna od našeg poimanja njih samih. Ovde se, međutim, postavlja pitanje je li umereni realizam “istinit ili racionalno prihvatljiv”. Odgovore na skeptička osporavanja umerenog realizma je nemoguće dati, smatra Moser, jer bi oni morali biti utemeljeni na dokazivanju realizma kroz dokaze koji ne pretpostavljaju realizam, tačnije na ne-neispitanim garantima ispravnosti naših verovanja koja nam nisu dostupna. Ovo ipak ne dokazuje pogrešnost umerenog realizma već samo potrebu za uspostavljanjem potvrda koje ne bi povlačile skeptička pitanja o istinitosti tog stava. Ipak, on poziva na ozbiljno shvatanje skeptičkog izazova umerenom realizmu, jer je to put ka utvrđivanju ograničenja ljudskog rasuđivanja čiji su ishodi “veća mudrost, kao i epistemička skromnost”.

Treći tekst, Što je znanje?, istražuje pitanje koje je u Grecovom uvodu označeno kao možda najbitnije u epistemologiji. Iako se znanje još od antike odvaja od pukog mišljenja ili verovanja, autorka Linda Zagzebski iznosi uverenje kako znanje jeste jedna vrsta verovanja, ali verovanja u “nešto istinito na dobar način” u čemu i jeste razlika između znanja i verovanja jer ovaj element verovanju ili mišljenju nedostaje. Tvrdnju da je znanje verovanje u “nešto istinito na dobar način” ovde treba shvatiti, naravno, kao verovanje u nešto što je poželjno, jer samo tako odrednica dobar može biti naučno opravdana. Drugi deo eseja autorka poklanja samom pitanju što je znanje? i mogućnosti odgovaranja na pitanje šta se zapravo tim pitanjem želi dobiti? Odgovor upućuje na definiciju, ali i na pitanje kakva se definicija želi? Zagzebski zatim navodi moguće načine definisanja znanja koji su problematični i ne uspevaju izbeći tzv. Gettierove prigovore (niz protivprimera koje je Edmund Gettier izneo protiv opisivanja znanja kao opravdanog istinitog verovanja). Kao odgovor na ove neuspele pokušaje definisanja znanja autorka nudi svoju definiciju koja se zasniva na “činu intelektualne vrline” u kojoj je istina uspeh kome se teži – “spoznaja je kognitivni dodir sa zbiljom koji proizilazi iz činova intelektualne vrline”, smatra ova autorka.

Dijalektika fundacionalizma i koherentizma naziv je četvrtog rada autora Laurencea BonJoura, u kome autor pitanje što je znanje? preformuliše u kako urediti naše verovanje da bi se ono označilo kao znanje?. U eseju se poziva na fundacionalizam koji, kada govorimo o pomenutoj agripinoj trilemi opravdanja koja vode u regres ili cirkularno zaključivanje uzima kao skeptične, ali ne i za opravdanja koja vode u dogmatizam i na koherentizam koji za skeptičnu odbija opravdanje koje vodi u cirkularno zaključivanje. Ovo su, dakle, dva direktno suprotstavljena odgovora na pitanje regresa u opravdavanju naših tvrdnji i, ujedno, dva najbolja puta za izbegavanje skepticizma, barem kada je problem regresa u pitanju. Autor zauzima stav da je određeni vid fundacionalizma ispravan i iznosi argumente za ovakvu tvrdnju.

Drugi deo zbornika koji nosi naziv Narav epistemičkog verovanja, donosi eseje koji takođe pokušavaju dati odgovor na pitanje šta je znanje?, ovog puta iz perspektive samog epistemičkog vrednovanja. Prvi tekst u ovom poglavlju, Skepticizam i podjela na interno-eksterno, napisao je Ernest Sosa, jedan od priređivača zbornika. Razmatranjem Descartesovog paradoksa koji upućuje na verovanje kao znanje samo kada “je dokaz protiv svih sumnji, čak i najpreteranijih”, autor ukazuje na prirodnost odbacivanja ovako visokog kriterijuma, ali i na primere koji pokazuju površnost tog odbacivanja. Kroz analizu epistemičkog internalizma i eksternalizma Sosa postavlja pitanje vezano za našu svest i prisustvo ili odsustvo činioca koji formiraju epistemički status nekog verovanja. Internalistička epistemologija bi, tako, prihvatila opažanje kao spoznaju koja se otkriva refleksijom, dok eksternalistička takvo stanovište odbacuje i u epistemičko vrednovanje uvodi naturalizam jer je pozitivan epistemički status delom funkcija činioca koji nisu sadržani u našoj svesti.

U obranu naturalizirane epistemologije, esej Hilary Kornblitha, kao i Metodološki naturalizam u epistemologiji Richarda Feldmana dalje razvijaju ovu problematiku. Prvi autor upućuje na Descartesa i njegove odgovore na ključna epistemološka pitanja i naturalistički pristup ovim pitanjima, uz isticanje prednosti koje naturalistički pristup ima u odnosu na kartezijansku tradiciju. Dok se kod Descartesa epistemologija posmatra kao teorijska spoznaja koja prethodi empirijskoj, naturalistička epistemologija je postavlja u istu ravan sa empirijom i posmatra spoznaju kao prirodan fenomen koji se kao takav treba proučavati, dakle ne kao naš pojam spoznaje. Sa druge strane, Feldmanov esej ističe argumente protiv naturalističke epistemologije. On se slaže sa Kornblithom po pitanju naučne analize fenomena spoznaje pre nego teorijskog pojma spoznaje, ali ističe kako teorijska ili neempirijska analiza upravo pokreće naturalistički zahtev za pouzdanim opisima spoznaje. To znači da se spoznaja kao istinito, pouzdano verovanje ne usvaja na temelju empirijskih saznanja, već na verovanju u to da ona na pravi način organizuje zbiljske i moguće slučajeve.

Esej Kontekstualizam: Objašnjenje i obrana, autora Keitha DeRosea analizira gore pomenutu tvrdnju da su problemi znanja relativni s obzirom na kontekst. Kontekst o kome DeRose govori je komunikacijski – on izražava verovanje da znanje varira s obzirom na kontekst u kome je izrečeno. To su, dakle, rečenice koje pripisuju znanje. Jednostavnije rečeno, situacija u kojoj se nalazimo u trenutku izricanja nekog znanja od presudne je važnosti u pitanju kako ćemo to znanje prihvatiti i od kolike će nam važnosti biti. Ovo, međutim, veoma učvršćuje pretpostavke skepticizma u pitanju koliko mi zapravo znamo ono što mislimo da znamo. Ukoliko govorimo o svakodnevnoj komunikaciji, može se reći da uobičajeno znamo ono što tvrdimo da znamo, jer su standardi znanja daleko niži nego u naučnim raspravama ili istraživanjima. U tim raspravama, sa druge strane, kao ključna zamerka kontekstualizmu postavlja se pitanje koliko je neki sud valjano izrečen, nasuprot pitanju da li je sud istinit, zbog čega se može reći da kontekstualizmu najviše nedostaje uverljivost.

Racionalnost je tema završnog eseja ovog poglavlja koje i nosi takav naziv, autora Keitha Lehrera. On polazi od Aristotelove tvrdnje da je čovek racionalno biće, ali odmah postavlja pitanje šta je racionalnost? Biti racionalan znači biti razuman, i obrnuto, ističe Lehrer, a zatim navodi nekoliko vrsta racionalnosti koje pokušava u radu objasniti. Racionalnost se u ovom eseju posmatra kao normativno svojstvo koje podrazumeva korišćenje razuma, koje podrazumeva, barem kada je o tradicionalnom gledištu reč, “valjano rasuđivanje o sredstvima za postizanje ciljeva”. Najvažnije Lehrerovo pitanje jeste šta je to što neku osobu čini racionalnom? Kao najbitnije modele racionalnosti u odgovoru na ovo pitanje autor objašnjava dijahroničnu i socijalnu racionalnost. Prva predstavlja objašnjenje pitanja kako se menjamo, kako učimo na sopstvenim greškama ili iskustvu, na primer, dok se druga odvaja od pojedinca i predstavlja njegovu vezu sa društvom.

Treći deo zbornika nosi naziv Vrste spoznaje i bavi se, kako je rečeno, odgovorom na pitanje šta možemo znati? U ovom delu autori ističu četiri vrste spoznaje – William Alston istražuje opažajnu spoznaju, George Bealer a priori, Robert Audi moralnu spoznaju i etički pluralizam a Nicholas Wolterstorff, u tekstu Epistemologija religije, objašnjava religijsku spoznaju. “Na koji način, ako uopće, opažanje predstavlja izvor spoznaje ili opravdanog vjerovanja?” pitanje je koje postavlja Alston na početku eseja Opažajna spoznaja. Da bi opažanje moglo imati zadovoljavajući epistemički status, smatra autor, mora se odgovoriti na dva pitanja – koji se uveti moraju ispuniti da bi opažajno verovanje bilo opravdano nazvano znanjem i kako filozof može pružiti epistemološko opravdanje samog opažanja? Kako sva gledišta osim realizma posmatraju opažajno iskustvo kao psihološki proces, odnosno mentalnu sliku koja se javlja “u glavi”, ovaj autor zagovara upravo stav izravnog realizma po kome je iskustvo direktna svest o predmetima (koji su fizički predmeti u okolini).

Tradicionalna podela na a priori i a posteriori spoznaje tema je Bealerovog eseja. A posteriori spoznaju autor izjednačava sa opažajnom spoznajom, zasnovanom na iskustvu. Sa druge strane, a priori spoznaja nije zasnovana na iskustvu, već intelektualnoj ili racionalnoj intuiciji. Razlikovanje ove dve vrste spoznaje nije isto što i razlikovanje analitičkih i sintetičkih sudova, što se često dovodi u vezu, jer su prvi epistemološke a drugi logičke kategorije, smatra Bealer. Budući da je intuicija bitan sastavni deo a priori spoznaje, ovaj autor dosta mesta u eseju daje objašnjavanju tog pojma. On intuiciju, za koju kaže da nije nekakva “magična moć”, “unutrašnji glas” ili bilo šta slično i koju definiše kao intelektualni i racionalni fenomen, posmatra kao vrstu dokaza i dokazuje njenu vezu sa istinom. Intuicija je uvek u nužnom, ali ne i obavezno pouzdanom odnosu spram istine na koju se odnosi.

Moralna spoznaja je treća vrsta spoznaje i o njoj piše Robert Audi. Po njemu, to je središnji deo etičke teorije. U eseju autor daje glavne pozicije u moralnoj epistemologiji i iznosi svoje gledište po tom pitanju. Te pozicije su utilitarni empirizam koji je najsnažnije empirijsko stanovište u moralnoj epistemologiji i vezuje se prevashodno za Milla; kantovski racionalizam koji ima snažnu racionalističku poziciju; intuicionizam koji često deli racionalističku poziciju sa prethodnim, ali koji često može biti i empiristički i nekognitivizam koji se određuje i kao skepticizam u moralnoj epistemologiji jer odbacuje ideju istinitih ili lažnih sudova i o njima govori kao stavovima koji su za ili protiv određene norme. Najviše pažnje Audi posvećuje intuicionizmu jer ga smatra spojivim sa najvećim brojem epistemologija.

Nicholas Wolterstorff se bavi problemima religijske epistemologije i navodi da pripadanje nekoj religijskoj zajednici po pravilu uključuje “dopuštanje određenih metafora i slika radi uobličavanja pojedinčevih radnji i opažanja zbilje”. Tu su takođe stavovi kao što su nada ili pouzdanje da će se određene stvari dogoditi ili žaljenje što se određene stvari neće dogoditi. Ono što je po njemu predmet epistemološkog proučavanja u religiji jeste iskustvo, jer epistemologiju zanima ustrojstvo religijskog iskustva, ali i verovanja. Epistemolozi koji negiraju postojanje religijske epistemologije svoje ubeđenje pre svega zasnivaju na nepostojanju dokaza u postojanje boga (ili bogova), dok savremeni filozofi često ističu da ovakva argumentacija ne osporava obavezno pozitivni epistemički status religije. Wolterstorff se u tekstu poziva na idealno oblikovano verovanje koje ima dugu tradiciju u filozofiji (autor ga prepoznaje još kod Platona) i njegovo odbacivanje u modernoj filozofskoj misli. Kada je reč o verovanju u boga, stav koji ističe autor, uglavnom pozivajući se na moderne epistemologe, jeste da je to opažanje proizvod posredne svesti, za razliku od svesti o sopstvenim mentalnim stanjima koja je neposredna.

Novi pravci naziv je poslednjeg poglavlja ovog zbornika. U njemu je učinjen pokušaj da se da odgovor na pitanje koje sledi nakon usvajanja ideje da je spoznaja moguća, a koje glasi – kako znamo ono što znamo? Prvi tekst u ovom delu jeste Feministička epistemologija autorke Helen E.Longino. Autorka govori o feminističkoj epistemologiji kao o jednom posebnom načinu bavljenja epistemologijom, uz isticanje da ne postoji jedinstvena feministička epistemologija, već da pre možemo govoriti o obilju ideja, pristupa i argumenata. Takođe donosi istorijsku pozadinu povezivanja feminizma i epistemologije, kao i feminističke doprinose epistemologiji. Jedan od najznačajnijih doprinosa temi Longino vidi u ponovnom promišljanju subjekta znanja od strane feminističkih autorki i odvajanje od tradicionalnog, kartezijanskog shvatanja.

Drugi tekst u ovoj grupi, Socijalna epistemologija autora Fredericka Schmitta, definiše naslovni pojam kao “konceptualno ili normativno istraživanje o društvenim dimenzijama znanja” i odvaja ga od pojma socijalnog znanja koje se bazira prvenstveno na empirijskim istraživanjima. Da li se i na koji način uveti znanja uključuju u društvene uvete jeste središnje pitanje ovog eseja. Autor daje podelu socijalne epistemologije na individualno znanje, socijalne organizacije spoznajnog rada i kolektivno znanje i najviše pažnje poklanja prvoj grani i pitanju da li socijalni uveti ulaze u uvete individualnog znanja.

Proceduralna epistemologija – Na sučelju filozofije i umjetne inteligencije, esej Johna L.Pollocka, bavi se pitanjem epistemičke opravdanosti i novim pravcima u epistemologiji, na prvom mestu vezi između epistemologije i veštačke inteligencije. On poziva na širu upotrebu računara u epistemološkim razmatranjima jer oni pružaju mogućnost “širokog raspona složenih probnih slučajeva”. On govori o izravnom realizmu, koji se razlikuje od narečenog Alstonovog pojma, i projektu veštačke inteligencije pod nazivom OSCAR. Izravni realizam predstavlja strukturalnu teoriju epistemičke opravdanosti, kojom projekat OSCAR počinje, nakon čega sledi izrada programa za izvođenje zaključaka da bi se završilo “formulisanjem i implementiranjem teorija niske razine unutar te teorije”.

Poslednji esej u ovom odeljku i u čitavom zborniku nosi naziv Hermeneutika kao epistemologija, autora Merolda Westphala. Autor raspravlja o hermeneutici kod Heideggera i potonjem razvoju kod Gadamera i Derride kao obliku epistemologije. Hermeneutika i epistemologija teže istom cilju – istraživanju granica ljudskog znanja, zbog čega se mogu poistovetiti, smatra ovaj autor. On odbacuje stanovište o hermeneutici kao alternativnoj epistemologiji, kao i njenom ograničavanju na tumačenje tekstova i zbog toga inzistira na sagledavanju hermeneutike kao vrste epistemologije.

Poseban deo hrvatskog izdanja epistemologije predstavljaju esej Borislava Mikulića Znalac i lažljivac: Semiotiziranje spoznaje koji dopunjuje neka tematska polja koja nisu obrađena u ovom zborniku (semiološki pristup saznanju) i bibliografija literature iz domena epistemologije i bliskih područja na hrvatskom, srpskom i slovenačkom jeziku, što predstavlja izuzetno značajan poduhvat, posebno za studente društvenih nauka koji tek počinju da se bave pitanjima koja epistemologija postavlja i na koja pokušava da daje odgovore.