Srđan Damnjanović

Varvarstvo kulture i elektronski mediji

Borislav Mikulić: Kroatorij Evrope. Filosofistička kronika druge hrvatske tranzicije u 42 slike; Demetra, Zagreb 2006.

Borislav Mikulić, šef katedre za epistemologiju i za indijsku filozofiju Filozofskog fakulteta u Zagrebu, u tekstovima za priloge nedeljnih novina, radio emisije i internet stranice, pomerio je granice filozofske publicistike. Promenom odnosa prema tekstu i tekstualnosti, u kontekstu značenja koje pružaju elektronski mediji, zbirka polemičkih tekstova pojavila se kao antiknjiga.

Knjiga Kroatorij Evrope nastala je iz niza tekstova koj i su doživeli različita medijska izdanja. „Medijski nomadizam” izraz je nastojanja autora da pisanje u kulturi koja gaji kult knjige oslobodi balasta značenja koje sa sobom nosi faktum objavljivanja. Postojanje knjige kao fetiša, autor vezuje za "posttuđmanizam" kao očuvavanje osvojenog samorazumevanja društva kroz odbijanje kritičkog diskursa, kao i za fragmentiranje kritike koja se tek probijala kroz granice autistične nacionalne svesti. Radi se o karakterističnom pristupu tekstualnosti koji se ne boji izazova medijskog, a to povlači sa sobom i svojevrsnu metamorfozu refleksije koja odbacuje dignitet knjige kao „čuvara svete vatre” – gde je ona simbol jednog samorazumljivog i zatvorenog identiteta. Nasuprot tome, refleksija je moguća samo kao rad “diferancije”–“razluke”, a to znači da je autor „svjedok koji tapka osuđen da mora postati „izdajnikom” tuđeg i vlastitog govora da bi uopšte govorio”. Tekst u ključu elektronskog medija zadobija, habermasovski rečeno, emancipatorsku dimenziju, pošto je oslobođen cenzure novca i interesa. Time promena medijskog karaktera teksta nije nešto samo po sebi indiferentno, nego postaje ključ za razumevanje jedne forme komunikacije.

Međutim, uloga medija nije samo emancipatorska. Pod izrazom „barbarstvo kulture” autor misli nešto imanentno medijsko, pa se i većina tekstova bavi različitim aspektima delovanja informativnih i zabavnih medija kao formativnog a ne tek posredujućeg činioca javnog diskursa: „Kako ga već obično predstavljaju urednici i drugi unutrašnji medijski akteri, koji naknadno pokušavaju s jedne strane minorizirati očigledni ideološki karakter djelovanja medija i svoju cenzorsku ulogu u njemu, i s druge srane maksimirati na takvoj "neutralnoj" pozadini svoju navodno kreativnu ulogu”. Posredstvom medija događa se politika nadzora, kanalizacije i izolacije "nekonstruktivnih" vrsta kritičkog diskursa. Izolacija kriti čkog diskursa sprovodi se kroz medijske koncerne a ne više kroz diktat političkih subjekata vlasti: „Umjesto jedne partije s politikom bratstva i jedinstva, umjesto pluralizma s politikom razmjene partitokracije, javnost je pod hegemonijom načela kumstva i novinstva, potpuno osamostaljene sile medija koja dirigira koliko javnošću toliko i samom politikom”.

Budućnost je, za štampane medije, prilično obespokojavajuća. Po Borislavu Mikuliću, jedna od dramatičnih posledica barbarstva kulture je suspenzija javnog diskursa kao što su prilozi za kulturu u dnevnim novinama. Delom zbog vlastite korupcije, novine su postale informativno bezvredne. Napuštanjem i odumiranjem kulturne publicistike novine postaju i kulturno bezvredne. Od prvog teksta, Krvava bajka na Kavkazu pa do poslednjeg, 11 teza o hrvatskoj kulturi, autor ističe fenomen (samo)korumpiranosti medija, koji se sastoji od poštede javnosti od „poslednje tajne”, utajom ili cenzurom dela informacija. Paradoks cenzure nastaje u tome što je „tajna” javna a pošteda nemoguća. Cenzurisani prizori otkrivaju bizarnu istinu da na dnu stroja „civilizacije moći” obično ostaju bespomoćni ljudi.

Po svemu sudeći, elektronski mediji nalaze se u izvesnoj prednosti, a komunikativni potencijali lokalnih elektronskih medija, snažniji je od potencijala tzv. javnih servisa. Lokalni elektronski medij samim svojim postojanjem, čuva svest o razlici, koja je uslov svakog kritičkog diskursa. »Medijsko nomadstvo« nije tek neutralno sredstvo, nego način da izađe iz kruga „krutih identiteta” i feti šizma knjige.

(Tekstovi kasnije objavljeni u knjizi "Kroatorij Evrope" nalaze se pod imenom "Tranzitorij 2007" na ličnim web stranicama Borislava Mikulića.)